कोंबडी पालनात होणारे आजार व प्रतिबंधक उपाय
कोंबडी पालनात होणारे आजार व प्रतिबंधक उपाय
प्रस्तावना
कुक्कुटपालन हे पशुसंवर्धनातील एक महत्त्वाचे क्षेत्र आहे. कोंबडींमध्ये होणारे आजार मृत्यू, वाढ खुंटणे, अंडी उत्पादनात घट व उपचार खर्च यामुळे मोठे आर्थिक नुकसान करतात. त्यामुळे विद्यार्थी, शेतकरी व स्पर्धा परीक्षांसाठी कोंबडीच्या आजारांचे ज्ञान अत्यंत आवश्यक आहे.
कोंबडीच्या आजारांचे वर्गीकरण
कोंबडीचे आजार पुढील प्रकारात विभागले जातात:
विषाणूजन्य आजार
जिवाणूजन्य आजार
परजीवीजन्य आजार
बुरशीजन्य आजार
पोषणतुटीमुळे होणारे आजार
1. विषाणूजन्य आजार
1. राणीखेत रोग (Newcastle Disease)
कारण: विषाणू (Paramyxovirus)
लक्षणे:
हिरवी जुलाब
मान वाकडी होणे (Torticollis)
श्वसनास त्रास
अचानक मृत्यू
संसर्ग: हवा, खाद्य व पाणी
प्रतिबंध: नियमित लसीकरण
2. फाऊल पॉक्स (Fowl Pox)
कारण: पोक्स विषाणू
लक्षणे:
कोंब व गलफडावर गाठी
खाद्य सेवन कमी होणे
अंडी उत्पादनात घट
प्रतिबंध: फाऊल पॉक्स लस
3. गंबोरो रोग (IBD – Infectious Bursal Disease)
कारण: विषाणू
प्रभावित वय: 3–6 आठवडे
लक्षणे:
अशक्तपणा
पांढरी जुलाब
बर्सा सुजणे
प्रतिबंध: लसीकरण व जैवसुरक्षा
2. जिवाणूजन्य आजार
1. फाऊल कॉलरा
कारण: Pasteurella multocida
लक्षणे:
अचानक मृत्यू
ताप
हिरवी जुलाब
प्रतिबंध: लसीकरण व स्वच्छता
2. पुलोरम रोग
कारण: Salmonella pullorum
लक्षणे:
पिल्लांमध्ये पांढरी जुलाब
गुदद्वार चिकटणे
जास्त मृत्युदर
नियंत्रण: चाचणी व संक्रमित पक्षी काढून टाकणे
3. परजीवीजन्य आजार
1. कोक्सिडिओसिस
कारण: Eimeria प्रजाती
लक्षणे:
रक्तमिश्रित जुलाब
अशक्तपणा
वाढ खुंटणे
प्रतिबंध: कोक्सिडिओस्टॅट्स व कोरडी लिटर
2. बाह्य परजीवी
उदाहरणे: उवा, माइट्स, गोचीड
लक्षणे:
खाज सुटणे
पिसे गळणे
अंडी उत्पादनात घट
नियंत्रण: कीटकनाशक फवारणी व स्वच्छता
4. बुरशीजन्य आजार
अस्परजिलोसिस (Brooder Pneumonia)
कारण: Aspergillus बुरशी
लक्षणे:
श्वसनास त्रास
तोंड उघडे ठेवून श्वास घेणे
पिल्लांचा जास्त मृत्युदर
प्रतिबंध: बुरशीग्रस्त खाद्य व लिटर टाळणे
5. पोषणतुटीमुळे होणारे आजार
1. जीवनसत्त्व A ची कमतरता
लक्षणे:
अशक्तपणा
डोळ्यांचे विकार
वाढ मंदावणे
2. जीवनसत्त्व D ची कमतरता
लक्षणे:
रिकेट्स
हाडे मऊ होणे
3. जीवनसत्त्व E ची कमतरता
लक्षणे:
क्रेझी चिक रोग
मज्जासंस्थेची लक्षणे
सर्वसाधारण प्रतिबंधक उपाय
नियमित लसीकरण कार्यक्रम
योग्य जैवसुरक्षा
स्वच्छ निवारा व कोरडी लिटर
संतुलित आहार
स्वच्छ पिण्याचे पाणी
आजारी पक्ष्यांना वेगळे ठेवणे
एक ओळीतील महत्त्वाची उत्तरे (परीक्षेसाठी)
राणीखेत रोग हा विषाणूमुळे होतो
कोक्सिडिओसिसमध्ये रक्तमिश्रित जुलाब होतात
पुलोरम रोगात पिल्लांना पांढरी जुलाब होतात
अस्परजिलोसिस हा बुरशीजन्य आजार आहे
निष्कर्ष
कोंबडींचे आजार योग्य व्यवस्थापन, लसीकरण व स्वच्छतेद्वारे नियंत्रित करता येतात. लवकर निदान व प्रतिबंधक उपाय केल्यास कुक्कुटपालन अधिक फायदेशीर ठरते.
Comments